nr 19 · listopad - grudzień 2026 PDF Co teraz!?
Literatura

Gdańsk Miasto Literatury UNESCO – warto z tego skorzystać

Małgorzata Ogonowska rozmawia z Elżbietą Foltyniak, dyrektorką Domu Literatury w Gdańsku.

31 października 2025 roku Gdańsk został przyjęty do międzynarodowej Sieci Miast Kreatywnych i otrzymał tytuł Miasta Literatury UNESCO. Pamiętam, że bardzo się z tego ucieszyłam – i jako Gdańszczanka, i jako wydawczyni, a więc osoba żywo zainteresowana kondycją czytelnictwa i literatury. Ale przecież nie każdy musiał tę radość podzielać. Spróbowałabyś przekonać nieprzekonanych, że przyznany Gdańskowi tytuł jest ważny dla wszystkich mieszkających w Gdańsku, nie tylko dla osób związanych z życiem literackim?

To był szalenie radosny dzień. Na wyniki czekaliśmy w napięciu osiem miesięcy, a dołączenie Gdańska do Sieci wcale nie było oczywiste, głównie z powodu polityki UNESCO, która w ostatnich latach premiowała ośrodki spoza Europy. Z krajów europejskich tylko Polska i Wielka Brytania mają więcej niż dwa Miasta Literatury UNESCO. Pokazuje to, że nasza kandydatura była wyjątkowo mocna. Mimo niesprzyjających okoliczności została nie tylko przyjęta, ale też, jak wiem, bardzo wysoko oceniona.

Mówię o tym, bo chciałabym, żeby Gdańszczanki i Gdańszczanie wspólnie cieszyli się z tego wyróżnienia. Oczywiście, ten sukces będzie najważniejszy dla osób czytających, tworzących i popularyzujących literaturę, ale nie zapominajmy, że nasze miasto zostało docenione na arenie międzynarodowej – to z pewnością jest powód do dumy i wspólnej radości. Wbrew pozorom, to bardzo ważne, że żyjemy w mieście, które dba o kulturę i literaturę w wielu wymiarach.

Przynależność do Sieci Miast Kreatywnych to perspektywa działań obliczonych na lata, więc rok to zaledwie chwila. Ale i tak muszę zapytać: jakie mamy z tego korzyści i co się już udało osiągnąć?

Przynależność do Sieci pozwala – i będzie pozwalała – tworzyć jeszcze lepszy program literacki. Zależy nam, żeby kierować go nie tylko do osób już zainteresowanych literaturą, ale także do tych, które dotychczas jakoś się z nią rozmijały, by docierać do nich poprzez zajęcia edukacyjne, spotkania performatywne czy wystawy.

Jesteśmy na początku drogi i nadal więcej przed nami niż za nami, ale już teraz mogę podać kilka przykładów tego, co udało się zrobić. Przede wszystkim gdańskie osoby piszące mają więcej możliwości rezydencyjnych: mogą korzystać z programów skierowanych do twórców i twórczyń związanych z Miastami Literatury UNESCO, ponadto rozwijamy programy rezydencji wymiennych, czyli takich, które zapewniają rezydencje dla gdańskich twórców w wybranym Mieście Literatury (przykładem tegoroczna wymiana z Barceloną, dzięki której w stolicy Katalonii pracowała twórczo Magda Danaj).

Wsparliśmy też obecność gdańskich osób piszących na innych wydarzeniach, w tym międzynarodowych – pod koniec października w Bremie Mieście Literatury UNESCO, podczas festiwalu globale°, pojawią się Dorota Karaś, Marek Sterlingow i Michał Ślubowski, a wiosną tego roku w krótkie tournée po Hiszpanii udała się Aleksandra Majdzińska. Reprezentant Gdańska, Piotr Niedźwiedź, bierze udział w międzynarodowym konkursie slamu poetyckiego Slamovision.

Z okazji Światowego Dnia Poezji w ramach projektu Waterwords, zrealizowanego we współpracy z Odessą oraz Aberystwyth (Walia), przybliżyliśmy odbiorcom poezję pisaną w językach mniejszości narodowych. Z naszym wsparciem do czytelników i czytelniczek trafiła książka bremeńskiej autorki Gianny Lange „I wtedy skoczymy”, opublikowana nakładem wydawnictwa Marpress, a gdańska młodzież może korespondować z rówieśnikami z piętnastu Miast Literatury na świecie dzięki projektowi Talking Cities. Przynależność do sieci pozwoliła nam wzbogacić program Gdańskich Targów Książki o gościa honorowego – Lwów. Mam nadzieję, że w następnych latach będziemy gościć kolejne partnerskie miasta.

Udało się też pokazać gdańskie projekty na arenie międzynarodowej – podczas kongresu Miast Literatury UNESCO prezentowaliśmy Literacką Mapę Gdańska, a w czasie festiwalu Europejski Poeta Wolności odwiedzili nas delegaci z sześciu partnerskich miast, którzy wzięli udział w spotkaniu sieciującym z lokalnym środowiskiem literackim.

Było coś, co się nie udało?

W codziennej pracy w instytucji zazwyczaj jest więcej pomysłów niż możliwości ich realizacji. Tak też dzieje się w Domu Literatury w Gdańsku, który tworzony jest przez zespół niezwykle kreatywnych i wyjątkowych ludzi. Ale pewnych pomysłów, projektów, planów współpracy nie udało się zrealizować nie tylko ze względu na ograniczone możliwości, lecz również dlatego, że wiele energii i czasu pochłonęło nam stworzenie struktur Domu Literatury, instytucji, która, przypomnę, powstała 1 lipca 2025 roku. To był bardzo dynamiczny i wymagający proces. Jednak o projektach, których nie udało się zrealizować, nie chciałabym mówić – nie dlatego, że to powód do wstydu, po prostu wierzę, że powrócimy do nich w przyszłości. Nie chciałabym więc zdradzać zbyt wiele.

A jakie są plany na najbliższy rok i kolejne lata?

W najbliższym czasie skupimy się na edukacji literackiej i działaniach warsztatowych. Uważamy, że dyskusje i spotkania autorskie warto zrównoważyć formami bardziej angażującymi odbiorców. Będziemy rozwijać edukację literacką dla różnych grup wiekowych, myśląc już zresztą o stałej ofercie edukacyjnej w przyszłej siedzibie.

Zależy nam również na wspieraniu kreatywności początkujących twórców i twórczyń, szczególną uwagę chcemy zwrócić na osoby przed debiutem i tuż po nim. Właśnie ten obszar będzie ważną częścią naszego programu i polem współpracy z partnerami zagranicznymi, którzy oferują na przykład kursy kreatywnego pisania. W tym roku udało się ze świetnym efektem przygotować antologię tekstów absolwentów sztuki kreatywnego pisania na Uniwersytecie Gdańskim, zatytułowaną „Całkowicie różne”. Planujemy też rezydencję dla debiutantów, realizowaną w partnerstwie z Warszawą i Krakowem.

Przed nami rok jubileuszowy – stulecie urodzin Güntera Grassa. Z tej okazji zaprosimy na czytanie performatywne oparte na tekstach noblisty i do spacerów z grassowską Literacką Mapą Gdańska w ręku. Planujemy rezydencje dla badaczy Grassa i tłumaczy gdańskiej literatury.

Myśląc o przyszłości, przede wszystkim patrzymy w stronę ulicy Sierocej, czyli naszej nowej siedziby. Czeka nas tam wiele nowych zadań, na przykład otwarcie wystawy stałej o literackim Gdańsku.

Często spotykam się z pytaniami dotyczącymi relacji między Domem Literatury w Gdańsku a Gdańskiem Miastem Literatury UNESCO. Przybliż to, proszę.

Rzeczywiście, nazewnictwo może być mylące, zwłaszcza że niekoniecznie układa się w całość chronologicznie – najpierw był projekt Gdańsk Miasto Literatury, potem powstał Dom Literatury, a na końcu zdobyliśmy dopisek UNESCO.

Gdańsk Miasto Literatury UNESCO to przede wszystkim tytuł nadawany miastu – nie konkretnej organizacji czy przedsięwzięciu. To Gdańsk jest formalnie członkiem Sieci. Jednak w każdym mieście tytuł i prowadzone pod jego szyldem działania mają swojego opiekuna, tzw. operatora tytułu. Czasami jest to instytucja, czasem organizacja pozarządowa, czasem specjalnie powołany zespół. W Gdańsku stosujemy rozwiązanie, można powiedzieć, wzorcowe – cała instytucja pracuje na rzecz programu i realizuje kluczowe założenia UNESCO. Wszystkie nasze działania wpisują się w program Gdańsk Miasto Literatury UNESCO. Jesteśmy pierwszym kontaktem dla międzynarodowych partnerów i to na nas ciąży obowiązek składania raportów merytorycznych.

Jak zainteresowane instytucje, organizacje, osoby autorskie, popularyzujące literaturę i czytelnictwo mogą współdziałać z Domem Literatury w kształtowaniu życia literackiego w Gdańsku?

Chcemy, żeby projekt Gdańsk Miasto Literatury UNESCO miał różne oblicza, dlatego uruchomiliśmy system patronatu GMLU. Każdy, kto realizuje wydarzenie literackie, może się starać o taki patronat, wypełniając krótki formularz na naszej stronie internetowej. Po objęciu patronatem udostępniamy logotyp GMLU i promujemy wydarzenie naszymi kanałami. Wszystkie inicjatywy, które otrzymają patronat, zostaną wzięte pod uwagę podczas składania raportów okresowych do UNESCO.

Z myślą o inicjatywach gdańskiego środowiska literackiego powstał open call, w którym dwa razy w roku można zgłaszać pomysły na pojedyncze wydarzenia. Wybrane inicjatywy są realizowane w Domu Literatury w Gdańsku: wiosną i jesienią. Ponadto w ramach grantów na działania kulturalne Miasta Gdańska można się starać o środki w ramach kategorii Gdańsk Miasto Literatury, do czego zachęcam. Nie każde miasto przeznacza osobny budżet grantowy wyłącznie na inicjatywy literackie – warto z tego skorzystać.

Tekst ukazał się w numerze 19 (listopad - grudzień 2026).

W tym numerze