Głosy materii
Dla Katarzyny Podpory, artystki multimedialnej i performerki, rzeźba nie kończy się na obiekcie. Dźwięk, cisza, kości zwierząt, martwe rośliny, śmieci i znalezione przedmioty stają się tworzywem artystycznym, a współpraca z tym, co nieożywione, prowadzi ją w stronę sztuki efemerycznej i ekologicznej.
Z wykształcenia jesteś rzeźbiarką.
Tak, ukończyłam gdańską ASP. Moją magisterkę i doktorat na Wydziale Rzeźby i Intermediów zrobiłam pod kierownictwem prof. Katarzyny Józefowicz, świetnej rzeźbiarki, działającej w poszerzonym polu rzeźby z tworzywami i technikami, których źródła leżą w życiu codziennym. Jej otwartość na różne materiały – nie tylko te tradycyjnie rzeźbiarskie – była dla mnie ważna, bo od początku zależało mi na tym, żeby nie ograniczać się do gliny, drewna czy metalu.
A kiedy pojawił się dźwięk?
Już na studiach magisterskich, choć wówczas bardziej w kontekście poezji konkretnej. Gdy robiłam doktorat, moja praca była już swobodnie intermedialna, czyli czerpała z wielu dyscyplin, pozostając poza konkretnymi obszarami sztuki.
Jak łączysz wykształcenie rzeźbiarskie z muzyką?
Rzeźba spaja wszystko, co robię. Prowadzi mnie myśl Roberta Morrisa, że każdy materiał, który konkretnie funkcjonuje w przestrzeni, jest materiałem rzeźbiarskim. A więc jest nim także dźwięk i w pewnym sensie jest nim także działanie. Jednak pozostają one tworzywami efemerycznymi. Od początku istotne dla mnie było też słowo – poezja konkretna, tekst który ma wymiar przestrzenny. Dźwięk gra wielką rolę w doświadczeniu języka i proces czytania może być też procesem słuchania. Podążając z kolei za myślą Mirona Białoszewskiego, czuję, że poezja niejako chce wybrzmieć w przestrzeni.
Masz na myśli rytm i melodię języka?
Tak, też. Bardzo cenię także twórczość poetów takich jak Józef Czechowicz, u których niezwykle dużo wyraża się właśnie w brzmieniu fraz. Każdy język ma swoje uniwersum, ale również rytm, melodię, intonację. W pracach tekstowych staram się zaburzać tradycyjną formę czytania. Wprowadzam znaki, które nie są literami: kreski, linie, elementy graficzne, niekiedy sygnalizujące problem tekstu, na przykład drzewa cierpiące na wietrze. W tej pracy, dla Przeglądu Sztuki SURVIVAL w 2022 roku, symbole sugerowały ich sylwety, a jednocześnie miały ewokować dźwięki napięć w tkankach drzew, które nagrywałam kontaktowo, z czego powstała dwukanałowa kompozycja dźwiękowa.
Opowiedz o swoim warsztacie. O instrumentarium, którego używasz.
Czyli o osobach pozaludzkich, nieżywych, z którymi współpracuję? Ukułam dla nich termin Inni Inni, kontynuując myśl Levinasa, to znaczy przenosząc ją na grunt pozaludzki, martwy, jeszcze bardziej Inny. Mam specyficzną relację ze światem nieożywionym i z bytami pozaludzkimi. Postanowiłam wykorzystać ten aspekt swojej wrażliwości w praktyce artystycznej. Dość szybko wyzwoliłam się z myślenia o rzeźbie jako formowaniu obiektów. Z jednej strony interesuje mnie działanie w przestrzeni przy pomocy efemerycznych tworzyw, takich jak dźwięk, z drugiej mocno odczuwam materialność i wzrusza mnie kontakt ze szczątkami. Bardzo ważne są dla mnie kości zwierzęce, to najbardziej emblematyczny podmiot, z którym współpracuję. Ich budowa i stopień erozji wpływają na to, jak brzmią. Inaczej brzmią kości znalezione w mchu, inaczej te wyciągnięte z morza. Niektóre są bardzo twarde i mają wyraźny, ostry dźwięk, inne są zmurszałe i brzmią aksamitnym, głębokim basem. Czasem fala dźwiękowa jest bardzo rozległa, ale ponieważ dźwięk jest niski, prawie go nie słychać. Szukam tych wartości również w rzeczach, które uznajemy za śmieci: w kartonach, piasku, zepsutych instrumentach. Bardzo dużo można się nauczyć o dźwięku, pracując z takimi „instrumentami” (osobami!), które ja po prostu znajduję na swojej drodze. Zdecydowałam, że nie chcę już produkować obiektów sztuki. To także decyzja ekologiczna – ludzie produkują ogrom odpadków. Wolę pracować z tym, co już istnieje, i wydobywać wartości, których wcześniej nie dostrzegaliśmy. Praca ze szczątkami zwierząt i roślin to dla mnie także sposób na przywrócenie głosu tym istotom, czyli na ich swoiste życie po życiu.
Opowiedz o swojej solowej kasecie „Shitgarden”.
Bocian Records wydał tę kasetę w 2025 roku. Punktem odniesienia jest Shitgarden jako istniejące realnie miejsce, od zawsze zaniedbywane, ale także wykorzystywane. Niedawno ścięto wszystkie tamtejsze drzewa i krzewy. Każda strona kasety to jeden wyciągnięty z mojej pamięci dzień życia z Shitgarden, to dwie bardzo różne kompozycje, w których da się słyszeć większość moich technik współpracy z Innymi Innymi oraz masę nagrań terenowych.
Od ponad dziesięciu lat pracujesz z Maxem Kohytem jako PODPORA/KOHYT. To dość niezwykłe połączenie – rzeźbiarka i muzykolog.
To prawda, ale dość szybko zaufał moim praktykom wywodzącym się ze świata rzeźby i performansu, znaleźliśmy wspólny język, co jest ogromną wartością.
Słuchając waszych nagrań, miałam bardzo plastyczne skojarzenia – moja wyobraźnia reagowała na dźwięki i tworzyła konkretne obrazy. Krytyk Maciej Krawiec określił waszą muzykę jako „muzykę braku”. Co to określenie dla ciebie znaczy?
Myślę, że przede wszystkim chodzi o ciszę, o cichość. To określenie pojawiło się po koncercie w trio z Maxem i Wojtkiem Kurkiem na Festiwalu Ad Libitum w Warszawie. Była to edycja zatytułowana „Free drums!”, więc przeważały głośne rozwiązania. Nasza rytmika była niezwykle cicha i zdecydowanie stanowiła kontrowersję. Spodobało nam się określenie „muzyka braku”, które odnosi się do naszej potrzeby grania ciszą, pozostawiania pauz i utrzymywania dynamiki w niższych rejestrach. Być może podobnie można podejść do naszej tegorocznej płyty „Okręty/Trumny” w kwartecie: PODPORA/KOHYT + Maja Miro + Jerzy Mazoll. Nagraliśmy tę sesję w wielkim skupieniu, każde z nas zaproponowało jakiś kierunek i we wszystkich poszliśmy bez trudu. Właśnie dzięki ciszy, tak myślę.
W waszej muzyce słychać też pewne inspiracje Johnem Cage’em.
Dla mnie Cage jest częścią historii sztuki i muzyki. Interesuje mnie przede wszystkim jego myślenie o ciszy i o momentach przejścia. Miałam okazję brać udział w wykonaniu „Branches” razem z NeoQuartetem i Antonim Michnikiem w gotyckim kościele Św. Jana w Gdańsku, podczas „LeŚni”, gdzie wykonałam solo „Child of Tree” na martwym kaktusie. To było dla mnie duże wyróżnienie. W naszym wykonaniu wykorzystaliśmy wyłącznie martwe rośliny. Nie widziałam powodu, żeby męczyć żywe, tym bardziej że suche są głośniejsze, przy dużej publiczności to ma znaczenie.
Tekst ukazał się w numerze 19 (listopad - grudzień 2026).