nr 19 · listopad - grudzień 2026 PDF Co teraz!?
Sztuka

Pokój, czyli wojna

Nowy projekt Rity Jankowskiej, dramaturżki i performerki, opowiada o relacji matki i córki rozdzielonych wojną, ale jego temat sięga znacznie głębiej: do traumy przekazywanej między pokoleniami, do doświadczenia emigracji i rozerwanych więzi. Artystka pyta, czy traumę można przepracować, kiedy źródło lęku wciąż pozostaje żywe.

Tematem Twoich prac często są traumatyczne doświadczenia kobiet, które zmagają się z życiem we współczesnym świecie. Czy najnowszy projekt również będzie dotyczył tych kwestii?

W tym projekcie skupiam się na dialogu dwóch kobiet, matki i córki, rozdzielonych granicą i wojną. Córka od trzydziestu lat mieszka w Polsce, a matka w Kijowie. Jej doświadczenie II wojny światowej i wybuch kolejnej zmuszają je do nowych reakcji, decyzji i wyborów. Interesuje mnie, co dzieje się w ich relacji aż do śmierci matki. Czy się zmienia? Czy wojna coś w niej przekształca? A może coś uzdrawia? Oczywiście historia ma szerszy i głębszy kontekst, ale relacja matki i córki jest tutaj absolutnie kluczowa, stanowi dla mnie punkt wyjścia do opowiedzenia o traumie wojennej przekazywanej między pokoleniami i o tym, jak wpływa ona na bliskie relacje. W moich projektach zawsze interesował mnie proces transformacji. To zaprowadziło mnie do historii kobiet z Ukrainy, ale też do doświadczenia, które może dotyczyć kobiet na całym świecie.

Dotykasz doświadczenia wojny przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Jednocześnie wojna zaczyna być naszym doświadczeniem.

Geografia przemocy, lęku i gniewu dotyczy nas wszystkich. Możemy wyobrażać sobie, że urodziliśmy się w innym kraju i prowadzimy spokojne życie, ale wszyscy jesteśmy w jakiś sposób uwikłani w globalną przemoc. Zadałam sobie pytanie: czy mam mandat na to, by dotykać sprawy ukraińskiej? Nie byłam tam i nie chcę tam być. Jestem jednak artystką, która chce współistnieć, współczuć, próbować zrozumieć. Obojętność nie wydaje mi się wyjściem.

Czy doświadczenie wojny może więc paradoksalnie przybliżyć ludzi?

Myślę, że tak. To wybuch wojny na Ukrainie sprawił, że zaczęłam pytać, czy rzeczywiście rozumiem, co się dzieje. W przygotowaniach do tego projektu bardzo pomogła mi książka Oksany Zabużko Planeta Piołun. Wróciłam też do Andrieja Tarkowskiego, żeby przyjrzeć się proroctwu, apokalipsie i zastanowić się, czy rzeczywiście nie ma wyjścia. Jeśli ktoś twierdzi, że niczego nie da się naprawić, to chcę jeszcze raz sprawdzić, czy nie istnieje jakiś rodzaj odkupienia, przemiany, nowego sposobu istnienia. Te narracje – obecne w literaturze, filmie i kulturze Ukrainy – pozwalają mi zobaczyć konkretną historię. Zaczynam głębiej rozumieć rzeczywistość głodu, strachu i lęku, który wpływa na całe społeczeństwa i to zarówno zaangażowane w wojnę, jak i te, które próbują się od niej odsunąć.

Jednocześnie mówisz, że sytuacja nie ma szans na uzdrowienie.

Można mówić o uzdrowieniu, kiedy znika problem, ale nie wówczas, gdy wciąż odtwarzamy wojenną rzeczywistość. Ta sytuacja może więc raczej kreować wspólnotę doświadczania tej samej traumy. Nasze reakcje mogą fluktuować, wsparcie, współczucie, empatia mogą obrócić się w agresję. Jesteśmy bardzo płynni w tym, jak towarzyszymy innym. Czy można naprawdę być z drugim człowiekiem, nie wchodząc choć na chwilę w głąb jego doświadczenia? Ludzie, którzy przyjechali tutaj z Ukrainy, już bardzo mocno wrośli w naszą społeczną tkankę. Ich wojna zaczyna dotykać nas bezpośrednio.

Jaką formę będzie miał projekt?

To będzie poemat-performans. Od kilku lat pracuję na styku działań społecznych, performatywnych i artystycznych. Bliskie są mi medytacyjne formy, które pozwalają się zatrzymać i pobyć przy doświadczeniu. Napiszę poemat, który stanie się podstawą performansu. Nie chcę nikogo reprezentować, ale pragnę stworzyć przestrzeń empatii, współbycia i towarzyszenia, także wobec doświadczenia, którego sami nie możemy przeżyć.

Gdzie będzie można zobaczyć performans?

W listopadzie odbędą się trzy prezentacje w ramach festiwalu „Performing Poland”, którego organizatorem jest Instytut im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu. Pierwszy pokaz odbędzie się właśnie tam. Potem projekt będzie prezentowany w Gdańsku, na terenach postoczniowych, w galerii ALGA prowadzonej przez Macieja i Annę Śmietańskich, w górnej niewielkiej przestrzeni, która wydała mi się idealna dla tego projektu. Ostatni występ odbędzie się w Katowicach.

Czy będzie temu towarzyszyć muzyka?

W podobnych performansach wcześniej współpracowałam z Mają Miro, ale w tym poemacie nie słyszę muzyki. To pokój matki. Pokój wojny. W innych projektach, choćby w „Chórach matek”, słyszałam muzykę od początku, tutaj cisze… i dźwięki wojny. Mam pomysł na zbudowanie pewnego rodzaju fonosfery, która będzie oparta na ciszy i ludzkim głosie. Nie chcę jednak zdradzać wszystkich szczegółów.

Rita Jankowska jest wielokrotną stypendystką Funduszu Twórczego Miasta Gdańsk.

Tekst ukazał się w numerze 19 (listopad - grudzień 2026).

W tym numerze