Zbuduj ze mną miasto

Czy wystawa może być miejscem, które nie tylko oglądamy, ale wspólnie tworzymy? W Gdańskim Centrum Sztuki Współczesnej powstała przestrzeń, w której dzieci nie są jedynie odbiorcami sztuki. Mogą budować, zmieniać, negocjować zasady i decydować o tym, jak działa ich małe miasto. „Modele wspólnoty. Wystawa do zabawy” zaprasza do eksperymentowania z przestrzenią i sprawdzenia, czym właściwie jest wspólnota.

Od 25 lipca do 13 grudnia 2026 roku w Gdańskim Centrum Sztuki Współczesnej prezentowana jest wystawa „Modele wspólnoty. Wystawa do zabawy”, której kuratorkami są Izabela Wieczorek i Aneta Lehmann. Za projekt przestrzeni odpowiada duet architektoniczny BudCud. Nie jest to jednak wystawa, której sens można wyczerpać, oglądając kolejne obiekty. Zamiast tradycyjnego zwiedzania kuratorki proponują doświadczenie, działanie i współpracę.

W sali wystawienniczej GCSW powstało małe miasto – prototyp przestrzeni wspólnej z placem, przedprożem i konstrukcjami inspirowanymi gdańską architekturą. Konstrukcja nie ma jednak z góry ustalonego kształtu. To dzieci mogą zdecydować, jak będzie wyglądała i funkcjonowała ich strefa. Mogą budować własne ścieżki, tworzyć miejsca spotkań, przestawiać elementy przestrzeni i sprawdzać, jakie zasady pozwalają korzystać z niej wspólnie.

To właśnie dziecięca sprawczość znajduje się w centrum projektu. Wystawa stawia najmłodszych użytkowników nie w roli osób, którym należy coś pokazać, lecz współtwórców przestrzeni. Ich decyzje mają realny wpływ na to, co dzieje się w sali, a zabawa nie jest tu dodatkiem do zwiedzania, ale podstawowym narzędziem poznawania świata i relacji z innymi.

Punktem wyjścia do „Modeli wspólnoty” jest legendarne działanie duńskiego artysty Palle Nielsena. W 1968 roku w sztokholmskim Moderna Museet stworzył on przestrzeń pozbawioną tradycyjnych nakazów i zakazów, oddał ją dziecięcej wyobraźni i sprawczości. Gdańska wystawa nawiązuje do tego eksperymentu, ale jednocześnie stawia pytania aktualne dziś: jak powinny wyglądać miejsca wspólne? Kto ma prawo o nich decydować? Czy można projektować miasto z perspektywy jego najmłodszych użytkowników?

„Modele wspólnoty” są więc nie tylko projektem artystycznym, ale także rodzajem społecznego laboratorium. Dzieci uczą się tu współdziałania w praktyce – muszą uzgadniać swoje pomysły, negocjować zasady korzystania z przestrzeni, reagować na potrzeby innych i brać odpowiedzialność za własne decyzje. Wspólnota nie jest przedstawiona jako gotowy model. Powstaje na oczach uczestników i może zmieniać się wraz z ich działaniem. Takie podejście pozwala spojrzeć na przestrzeń publiczną z innej perspektywy. Plac, ulica czy inna wspólna strefa miejska nie są neutralnym tłem dla życia społecznego. Ich układ wpływa na to, czy chcemy się zatrzymać, spotkać z innymi, bawić, rozmawiać czy po prostu być razem. Może jeśli pozwolimy dzieciom projektować takie miejsca, zobaczymy, czego naprawdę potrzebują ich użytkownicy, i jak wiele można nauczyć się od najmłodszych.

Wystawa stawia też ważne pytanie o rolę instytucji kultury. Czy muzeum lub galeria muszą zawsze określać, co należy zobaczyć i w jaki sposób należy się zachować? „Modele wspólnoty” proponują czasowe oddanie części kontroli odbiorcom. Instytucja przygotowuje ramy, ale to dzieci wypełniają je własnymi pomysłami. W ten sposób sama wystawa staje się przestrzenią negocjowania relacji między instytucją, dzieckiem i grupą.

Do udziału zapraszane są dzieci w wieku od sześciu do trzynastu lat, wchodzą na wystawę bez rodziców, którzy pozostają w tym czasie: mogą w tym czasie odpocząć, mogą też odwiedzić drugą wystawę prezentowaną w GCSW. Opiekunka ekspozycji, która dba o bezpieczeństwo, pozostawia dzieciom możliwie dużo swobody w odkrywaniu i kształtowaniu miejsca.

Rozwiązanie to jest częścią założeń projektu – samodzielne wejście dziecka na wystawę pozwala mu na chwilę funkcjonować poza bezpośrednią kontrolą dorosłego. W razie potrzeby dzieci i rodzice mogą skontaktować się za pomocą krótkofalówek, ale to dziecko decyduje, czy i kiedy chce z nich skorzystać. „Modele wspólnoty” przypominają, że wspólnota nie powstaje dzięki deklaracjom. Powstaje poprzez codzienne, czasem bardzo proste sytuacje: ustalenie, kto może korzystać z danej przestrzeni, znalezienie miejsca dla kogoś innego, podjęcie wspólnej decyzji czy rozwiązanie konfliktu. Wystawa pozwala przećwiczyć te sytuacje w skali małego miasta – bezpiecznie, poprzez zabawę i eksperyment.